Гісторыю пішуць пераможцы? Сапраўдная гісторыя Халакоста ў Савецкім Саюзе засталася ў памяці яўрэяў. Адны паспелі запісаць яе, іншыя — не. З-за забароны казаць пра гэта, многія імкнуліся захаваць гэтую частку гісторыі ў таямніцы.
Дзесяцігоддзі маўчання з боку савецкага народа працягваюць аказваць уздзеянне на наш сучасны свет. Адна з задач цяперашняга пакалення — сабраць і расказаць усю гісторыю Халакоста, пакуль не стала занадта позна. Гэта тлумачыць важнасць захавання памяці ў сёлетніх рэаліях. Папярэднія панэлі гэтай выставы пралілі святло на малавядомую частку гісторыі пакуты яўрэяў у геаграфічным раёне, які ў выніку ўвайшоў у склад Савецкага Саюза. Мы часта гаворым пра тое, што гісторыя мае ўласцівасць паўтарацца, але, магчыма, гэта адбываецца таму, што мы не робім з яе ўрокаў. Аднак толькі мы самі можам вырашыць, як стаць найлепшай версіяй сябе.
Жоўты круг
Недапушчальна дыскрымінаваць тых, хто адрозніваецца ад іншых. Гэта не прычына для непрыязнасці або несправядлівага стаўлення да іх. Нянавісць да людзей з-за іх рэлігіі, знешнасці, колеру скуры або чагосьці яшчэ — гэта пачатак небяспечнага шляху.
Якія асацыяцыі ў нас звязаныя з Халакостам? Паласатае адзенне, калючы дрот і жоўтая нашыўка з зоркай Давіда. Антысемітызм, як мы ўжо ведаем, бярэ свой пачатак у старажытнасці. Жоўтая нашыўка таксама валодае глыбокім сімвалічным значэннем з даўніх часоў. Важна ўсвядоміць, як шырока прымянялася гэтая ідэнтыфікацыйная канцэпцыя. У Сярэднявеччы па ўсёй Еўропе яўрэям і мусульманам даводзілася насіць адзенне, якое адрознівала іх ад каталікоў. Еўрапейскія манархі прыкладалі намаганні для іх дыскрымінацыі, бо іх адносілі да «іншых».
У сярэднявечнай Іспаніі, дзе ў той час пражывала самае шматлікае яўрэйскае насельніцтва Еўропы, яўрэі адзін час павінны былі насіць асаблівыя цюрбаны, затым — адметныя колеры, а таксама авальныя нашыўкі.
У сярэднявечнай Англіі кароль Эдуард I загадаў усім яўрэям насіць «адметны знак на сваёй верхняй вопратцы (у выглядзе таблічак з дзесяццю запаведзямі) з жоўтага лямца даўжынёй шэсць цаляў і шырынёй тры цалі».
У Францыі, калі яўрэі не насілі свае адметныя круглыя нашыўкі, іх каралі буйнымі грашовымі штрафамі.
Па ўсёй Еўропе дзейнічалі свае нормы і правілы, але галоўная мэта ўсіх гэтых мер была адна — ідэнтыфікаваць яўрэяў і мусульман, каб яны сталі аб’ектам дыскрымінацыі і пераследу.
Жоўтая нашыўка з выявай зоркі Давіда была распаўсюджана ў многіх гета. Напрыклад, у Мінскім гета выкарыстоўвалі вялікія жоўтыя круглыя нашыўкі, як відаць на фатаграфіях. На фота злева — адзін з арыгінальных круглых шматкоў жоўтай тканіны, якія насілі яўрэі ў Мінскім гета (фатаграфія справа). Гэтае патрабаванне датычылася ўсіх яўрэяў. Дыяметр нашывак складаў 10 см, яны прымацоўваліся да верхняга адзення як на левым баку грудзей, так і на спіне. Зняволеныя называлі іх на ідышы лаце, вымаўляецца як лата або латы.
Дадзены тэкст уяўляе сабой частку загада аб стварэнні юдэнрата (адміністрацыйнага органа яўрэйскага самакіравання) Мінскага гета, арганізаванага нямецкімі акупантамі для рэалізацыі антысеміцкіх дзеянняў у адносінах да яўрэяў:
З паведамлення №31 паліцыі бяспекі і СД аб стварэнні яўрэйскага савета (юдэнрата)
г. Мінск, 23 ліпеня 1941 г.
“Так як нямецкі салдат не заўсёды беспамылкова можа адрозніць яўрэяў ад нееврейского мясцовага насельніцтва, у некаторых выпадках ўзнікалі непаразуменні. Таму было аддадзена распараджэнне, каб яўрэі — мужчыны і жанчыны ва ўзросце ад 10 гадоў і старэй пастаянна насілі жоўтыя нашыўкі на грудзях і спіне.”
Талса, 1921 г.
У 2021 годзе прэзідэнт ЗША Джо Байдэн стаў першым кіраўніком дзяржавы, які публічна прызнаў расавую разню, якая адбылася ў Талсе ў 1921 годзе. Гэта падзея, таксама вядомая як «разня на Чорнай Уол-Стрыт» і «расавы бунт у Талсе», застаецца адным з найбольш жудасных прыкладаў расавага гвалту ў гісторыі Злучаных Штатаў. З 31 мая па 1 чэрвеня 1921 года сотні афраамерыканцаў былі забіты або паранены, 35 кварталаў горада былі разбураны, у тым ліку каля 1200 дамоў.
Нягледзячы на тое, што пасля разні мала белых грамадзян аказвалі дапамогу афраамерыканцам (з-за ўплыву Ку-клукс-клана ў гэтым раёне), члены яўрэйскай абшчыны Талсы прыклалі намаганні, каб падтрымаць сем’і пацярпелых. Яны прынялі людзей у свае дамы, уладкавалі на свае прадпрыемствы, забяспечылі ежай, адзеннем і сховішчам як падчас, так і пасля пагромаў.
У пачатку 1900-х гадоў многія яўрэі ў Талсе былі нядаўнімі перасяленцамі з Усходняй Еўропы, якія памяталі пакуты ад гвалтоўных пагромаў і антысеміцкай палітыкі ў Расійскай імперыі.
Гісторыі аб тым, як яўрэі аказвалі дапамогу іншым людзям, маюць вялікае значэнне. Напрыклад, шлюбная пара з Латвіі, якая валодала прадуктовай крамай, выратавала некалькі чалавек, укрыўшы іх у вялікіх чанах для саленняў, пры гэтым жонка хавала маленькіх дзяцей пад спадніцай. Ёсць таксама гісторыі пра тое, як габрэі давалі сховішча сваім чарнаскурым работнікам, сябрам і іх сем’ям у сваіх дамах, выкарыстоўваючы зброю для абароны, змяшчаючы іх у багажнікі аўтамабіляў, вывозячы ў бяспечныя месцы і сховішчы. Імігранты-яўрэі з Усходняй Еўропы добра памяталі жахі пагромаў і ведалі, якое быць ахвярай гвалту і пераследу. Яны аказвалі дапамогу, грунтуючыся на сваім досведзе, каб прадухіліць падобныя падзеі для іншых. Яны выкарыстоўвалі свае ўспаміны на карысць.
Дзеці Брэсцкага гета
Існуюць дакументы, званыя «пратаколы Брэсцкага гета», у якіх змяшчаюцца звесткі аб яўрэях, якія пражывалі і загінулі там. Яны павінны былі быць у кожнага вязня, каб нацысты маглі кантраляваць іх знаходжанне ў гета. У кожным пратаколе пазначаны дата і месца нараджэння, імёны бацькоў, прычына выдачы дакумента і іншыя важныя звесткі.
Доступ да гэтых пратаколаў маюць нямногія, бо яны захоўваюцца ў архівах, што надае ім асаблівую каштоўнасць і ўнікальнасць.
Усе дзеці, чые імёны фігуравалі ў гэтых дакументах, былі забітыя прыкладна ў 1942 годзе, падчас ліквідацыі Брэсцкага гета нацыстамі. Мноства імёнаў загінуўшых дзяцей адышло ў нябыт, аднак дзякуючы аднаўленню гэтых дакументаў у беларускіх архівах, мы можам зноў успомніць кожнае з іх.
Націсніце на малюнкі, каб павялічыць іх.
Не заставайцеся ў баку
Прапаганда лёгка распаўсюджваецца і можа прычыніць няўяўную шкоду мільёнам людзей. Яна можа хутка выйсці з-пад кантролю, і мы павінны паклапаціцца аб тым, каб распаўсюджванне фэйкавых навін не адбывалася.
Антысемітызм распаўсюджаны і сёння, таму давайце возьмем справу ў свае рукі і будзем ганарыцца сваёй спадчынай і ідэнтычнасцю.
У вас ёсць магчымасць выправіць свет. У вас ёсць сіла, каб зрабіць гэты свет лепшым.
У вашых сілах стаць тым, хто мяняе свет.
